In de ontwikkelingslanden is het bestuur in het algemeen slecht, en er is veel corruptie. De publieke organisatie is vaak zwak, als gevolg van onvoldoende sociaal kapitaal: het ontbreekt aan vertrouwen, sociale netwerken, betrouwbare organisaties, gedragsnormen etc. Soms is er sprake van ‘falende staten’, daar is ontwikkeling niet mogelijk, en ontwikkelingshulp heeft er geen zin. Maar het ontstaan van een middenklasse in een samenleving kan een kentering veroorzaken. In vergelijking met de geïndustrialiseerde landen (Europa) is de organisatie van het publieke domein in ontwikkelingslanden slecht ontwikkeld. Het rechtssysteem is doorgaans partijdig en niet effectief. In sommige gevallen is het bestuur zo zwak dat het nauwelijks nog functioneert en ophoudt de basisfuncties van de staat uit te voeren, zoals zorgen voor openbare veiligheid, infrastructuur en onderwijs (Veen 2002). Een voorbeeld van zo’n falende staat is Zaïre onder Mobutu in de jaren negentig (Evans 1995). Omdat in de ontwikkelingslanden van de staat weinig verwacht kan worden als het gaat om bescherming en ondersteuning, helpen familieleden en vrienden elkaar. Ook zoeken mensen met weinig invloed (‘cliënten’) bescherming en gunsten bij iemand met veel invloed (‘patroon’), waar dan weer wederdiensten tegenover staan. Dit is het zogenaamde ‘cliëntelisme’ systeem (Lawson 1980). Het cliëntelisme regelt de betrekkingen tussen mensen met veel macht en weinig macht, in samenlevingen waarin een democratisch bestuur en een onafhankelijk rechtssysteem nog ontbreken. Binnen de cliëntelistische relaties is vaak wel onderlinge loyaliteit, maar er is weinig loyaliteit ten aanzien van vreemden of de samenleving als geheel (Barro 1999, Hyden 1983). Het cliëntelisme maakt dat alle besluitvorming in de samenleving afhangt van persoonlijke relaties. Daarbij worden de rechtsregels genegeerd (O’Donnell 1996), en die hebben dus maar weinig betekenis (Kaufman 1974). Het cliëntelisme corrumpeert het politieke systeem. Politici gebruiken de staatsfondsen om rijkdom te vergaren en hun cliënten aan zich te verplichten, en zo hun machtsbasis te versterken. De werkelijke politieke besluitvorming speelt zich af achter de schermen (Brinkerhoff and Goldsmith 2002).

‘Geen bourgeoisie, geen democratie!’
Wanneer er zich een middenklasse ontwikkelt verschuift het machtsevenwicht, en daardoor kan er een democratisch bestuur en onafhankelijk rechtssysteem ontstaan (Anderson 1972). Moore vatte dit samen als: ‘Geen bourgeoisie, geen democratie!’ (Moore 1966). Het blijkt dat in landen waar een middenklasse aan het ontstaan is, het bestuur inderdaad verbetert en de corruptie vermindert. Voorbeelden zijn de nieuw geïndustrialiseerde landen zoals Korea en Taiwan. Transparency International bepaalt ieder jaar de mate van corruptie, en publiceert de corruption perception index (CPI). Die is in die landen de afgelopen jaren behoorlijk gestegen, wat wil zeggen dat de corruptie is verminderd, zie tabel. De meest geïndustrialiseerde landen zijn het minst corrupt (Transparency International 1997, 2007). Zolang er geen middenklasse is, is er geen alternatief voor het cliëntelisme systeem. Slecht bestuur en corruptie horen dus onvermijdelijk bij arme landen. De situatie verbetert vanzelf als die landen zich ontwikkelen.

Hulp geven om het bestuur te verbeteren
Hulp wordt vaak gebruikt om invloed op de regering te kunnen uitoefenen en zo de kwaliteit van het bestuur te verbeteren en de corruptie te verminderen. Maar die aanpak werkt niet, in het algemeen heeft hulp zelfs een negatieve invloed op de kwaliteit van het bestuur. De hulp biedt de politici namelijk uitstekende mogelijkheden om aan veel geld te komen, en daardoor hoeven ze nog minder rekenschap af te leggen aan de bevolking. Knack deed onderzoek in verschillende landen en concludeerde dat een hoog niveau van hulp de corruptie doet toenemen en de kwaliteit van het bestuur doet afnemen, met name de kwaliteit van het uitvoerend systeem, en de mate van rechtshandhaving. Periodes met een hoog niveau van hulp vallen vaak samen met een slechtere kwaliteit van bestuur (Knack 1999), en met lagere investeringen in publieke voorzieningen (Bräutigam en Knack 2004). De kwaliteit van het bestuur begint af te nemen als de hulp meer dan 10 procent van het bruto nationaal product (BNP) bedraagt (Bräutigam 2001), en bij meer dan 15 procent beginnen duidelijk negatieve effecten op de ontwikkeling op te treden (Bräutigam and Knack 2004). In 2006 lag de hulp in 26 landen boven de 10 procent van het BNP, waarvan 19 in Afrika, en in twaalf landen boven de 15 procent (Wereld Bank 2008). Nederland droeg daar ook aan bij: het gaf hulp aan negen landen waar de totale hulp meer dan 15 procent bedroeg. Een voorbeeld is Mozambique, daar was de totale hulp zelfs 26 procent van het BNP. Nederland geeft bovendien veel hulp in de vorm van geld en dat maakt het voor de politici gemakkelijker om er een gedeelte van weg te sluizen.

Samenvattend: Slecht bestuur en corruptie zijn een logische consequentie van het cliëntelisme systeem. Pas als er een middenklasse ontstaat verbetert het bestuur en vermindert de corruptie. Veel hulp geven aan slecht bestuurde landen werkt averechts. Politici trekken zich dan nog minder aan van de behoeften van de bevolking en het bestuur verslechtert nog meer. De Nederlandse inspanningen om via de hulp het bestuur te verbeteren leiden dus tot niets, het wordt er eerder slechter van.